NASA’nın Hubble Teleskobu, Kara Deliğin Jetinin Yıldız Patlamalarını Tetiklediğini Keşfetti

NASA’nın Hubble Uzay Teleskobu’nu kullanan astronomlar, süper kütleli bir kara deliğin merkezindeki devasa galaksiden çıkan jetin, güzergahındaki yıldızlarda patlamalara neden olduğunu keşfetti. Ancak, bu yıldızlar doğrudan jetin içinde değil, tehlikeli bir yakın çevrede bulunuyor.

Bu şaşırtıcı keşif, bilim insanlarını şaşkına çevirdi. Araştırmanın baş yazarı Alec Lessing, “Ne olduğunu tam olarak bilmiyoruz, ancak bu gerçekten heyecan verici bir bulgu,” diyerek, kara delik jetlerinin çevresiyle nasıl etkileşime girdiğine dair eksik bir anlayışlarının olduğunu belirtti.

Patlamalara neden olan yıldızlar, ikili yıldız sistemlerinde oluşan ve “nova” olarak adlandırılan yıldızlardır. Nova, yaşlanan bir yıldızın, yoldaşı olan beyaz cüceye hidrojen aktarması sonucu oluşur. Beyaz cüce, hidrojen tabakasıyla dolduğunda, bu tabaka devasa bir nükleer bomba gibi patlar. Patlama, beyaz cüceyi yok etmez; yüzey katmanını atar ve tekrar hidrojen çekmeye devam eder. Bu döngü sürekli olarak tekrarlanır.

Hubble, kara deliğin 6.5 milyar güneş kütlesine sahip olduğu M87 galaksisinde, jet yakınlarındaki novaların, galaksinin diğer bölgelerine göre iki kat daha sık patladığını tespit etti. Bu jet, yaklaşık 3.000 ışık yılı uzunluğunda ve neredeyse ışık hızında uzaya plazma püskürtüyor. Enerji dolu bu jetin içindekiler kavrulabilir, ancak bu jetin yakınında bulunmak da oldukça tehlikeli görünüyor.

Araştırmacılar, jet yakınında iki kat fazla nova oluşmasının, burada iki kat daha fazla nova oluşturan ikili yıldız sistemi olduğunu ya da bu sistemlerin diğer bölgelerdeki benzer sistemlere kıyasla iki kat daha sık patladığını gösterdiğini düşünüyor. Lessing, “Jet, bu yıldız sistemlerine bir şeyler yapıyor olabilir. Belki de jet, beyaz cücelere hidrojen yakıtını itiyor ve daha sık patlamalarına neden oluyor,” diyerek bu sürecin net olmadığını vurguladı. Bir diğer fikir ise, jetin beyaz cücenin yoldaş yıldızını ısıtarak daha fazla hidrojen taşmasına neden olabileceği yönünde. Ancak yapılan hesaplamalar, bu ısınmanın bu etkiyi yaratmaya yetecek kadar büyük olmadığını gösterdi.

Araştırmanın ortak yazarı Michael Shara, “M87 jetinin etrafında daha fazla aktivite olduğunu daha önce de söyleyenler oldu. Ancak Hubble, bu artan aktiviteyi çok daha fazla örnekle ve istatistiksel anlamda güçlü bir şekilde gösterdi,” dedi.

Hubble’ın 1990’daki fırlatılmasından kısa süre sonra, astronomlar M87’nin merkezinde neler olduğunu incelemek için ilk nesil Zayıf Cisim Kamerası’nı (FOC) kullandılar. O dönemde kara deliğin etrafında alışılmadık olaylar olduğunu fark ettiler. Hubble her baktığında, kara delik etrafında fotoğraf makinesi flaşı gibi mavi “geçici olaylar” görüldü ve bunların novalar olduğu düşünüldü. Ancak FOC’nin görüş alanı oldukça dardı, bu nedenle astronomlar jetin yakın çevresini kıyaslama imkanı bulamadılar. Bu gizemli sonuçlar, on yıllar boyunca belirsizliğini korudu.

Sonuç olarak, Hubble’ın yeni, geniş görüş açılı kameraları sayesinde yapılan dokuz aylık gözlemler, bu etkileyici bulguların elde edilmesini sağladı. M87’nin iç galaksisinde 94 nova tespit edildi ve bunların çoğu jetin güzergahında bulunuyordu. Shara, “Bilinen tüm novaları M87’nin üzerine çizdiğinizde, istatistiklere bile gerek kalmadan jet boyunca fazladan nova olduğunu görebilirsiniz. Bu, bilimsel anlamda çok şaşırtıcı bir keşifti,” diye belirtti.

Bu başarı tamamen Hubble’ın benzersiz yeteneklerine dayanıyor. Yeryüzündeki teleskoplar, M87’nin parlak çekirdeğinin yakınındaki novaları tespit edebilecek netlikte görüntüler sağlayamıyor. Ancak Hubble, bu parlak arka planın karşısında novaları gözlemleyebiliyor.

Evrende novalar oldukça yaygın. M87’de her gün bir nova patlaması yaşanıyor. Ancak evrende görünen en az 100 milyar galaksi olduğundan, her saniye bir yerlerde yaklaşık 1 milyon nova patlıyor.

Bu yazı sciencedaily sitesinde yayınlanmıştır.