Gökyüzünde Yeni Yıldız

Bu Yaz Gökyüzünü İzleyin: Yeni Yıldız Belirebilir
Bu yaz, Corona Borealis takımyıldızını gözlemlemek için gece gökyüzüne bakın. Şanslıysanız, karanlıkta beliren yeni bir yıldız görebilirsiniz.

Bu parlak ışık noktası yeni bir yıldız değil, Dünya’dan yaklaşık 3.000 ışık yılı uzaklıkta bir nova patlaması olacak. Burada, kırmızı devin yörüngesinde dönen bir beyaz cüce yıldız, daha büyük olan eşinden madde çeker. Beyaz cücenin yüzeyinde yeterince kütle biriktiğinde, artan basınç ve sıcaklık, Dünya’dan çıplak gözle görülebilecek bir patlamayı tetikler — ama sadece birkaç gün ila bir hafta sürecektir.

“Bu, ömür boyu bir kez yaşanacak bir fırsat,” diyor Arjantin’deki Universidad Nacional De Hurlingham’dan astronom Gerardo Juan Manuel Luna. “Doğru zamanda, doğru yerde, doğru enstrümanlarla birlikteyiz.”

Beyaz cüce ve kırmızı dev, T Corona Borealis veya T CrB olarak bilinen bir ikili sistem oluşturur. Astronomlar, novanın şimdi ile Eylül ayı arasında herhangi bir zamanda gerçekleşeceğine inanıyorlar. T CrB yaklaşık her 80 yılda bir patlar. Bu en son 1946’da olmuştu.

Nova terimi, astronom Tycho Brahe’nin 1573’te Cassiopeia takımyıldızında yeni bir nesne hakkında yazdığı De Nova Stella, Latince “Yeni Yıldız Üzerine” adlı raporundan gelir. Bugün astronomlar, bu nova stellaların aslında beyaz cücelerden gelen patlamalar olduğunu biliyorlar. Bir beyaz cüce, yakınındaki bir eş yıldızdan madde çektiğinde, biriken kütle bir novayı tetikleyebilir.

T CrB, son yıllarda astronomların “süper aktif” bir faz olarak adlandırdığı ani bir parlama yaşadı ve ardından aktivitede belirgin bir düşüş gözlendi, bu da novanın muhtemelen yakın olduğunu gösteriyor. Aynı desen 1946 ve 1866’daki T CrB patlamalarından önce de gözlemlenmişti.

Bu sefer, bilim insanları bu yakın novayı her zamankinden daha iyi bir şekilde gözlemlemeyi planlıyorlar. Dünya genelindeki ve uzaydaki onlarca teleskop, elektromanyetik spektrumun tamamını kapsayacak şekilde, bu kozmik patlamaların gizemlerini çözmek amacıyla T CrB’yi hedef alacak.

Columbia Üniversitesi’nden astrofizikçi Jennifer Sokoloski, “Bu nesneyle yanıtlayabileceğimiz soruların, tüm diğer madde çeken ve patlayan beyaz cüceler için de geçerli olmasını umuyoruz,” diyor.

Ana sorulardan biri, T CrB’deki beyaz cücenin her ardışık novadan sonra kütle kazanıp kazanmadığıdır. Patlama, maddeyi uzaya fırlatacak, ancak kırmızı devden çekilen bazı kütleler beyaz cücenin içine batabilir ve bu küçük ama yoğun yıldızın zamanla kütle kazanmasına neden olabilir. Eğer durum buysa, bu tür ardışık novalar nihayetinde yıldız sistemlerinin ve tüm galaksilerin evriminde önemli bir rol oynayan tip 1a süpernovalara yol açabilir.

Luna, ‘Kutsal kase bu’ diyor. ‘Patlamadan sonra, önümüzdeki beş yıl içinde işler sakinleştikten sonra, kütleyi tekrar ölçmeli ve ne olduğunu görmeliyiz’.

Diğer çözülmemiş gizemler arasında, novadan gelen şok dalgalarının kırmızı devi çevreleyen gaz bulutu boyunca nasıl yayılacağı ve bu aşırı ortamda toz oluşup oluşmayacağı yer alıyor — bu, yıldızlar ve gezegenlerin oluştuğu tozun nereden geldiğini anlamanın anahtarıdır, diyor Luna. Astronomlar ayrıca, 2010 yılında V407 Cygni ikili sistemindeki bir novadan ilk kez tespit edilen yüksek enerjili gama ışınlarına da dikkat edecekler.

Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi’nden astrofizikçi Justin Linford, ‘Bu tam bir şoktu’ diyor. ‘Nova topluluğundaki hiç kimse bu şeylerin gama ışını seviyelerine ulaşacak kadar enerjiye sahip olduğunu düşünmüyordu.’

T CrB’nin patlamasından önce çok az uyarı olacak ve bilim insanları bunun önümüzdeki aylarda gerçekleşeceğinden tamamen emin olamıyorlar. Sokoloski, ‘Belki de burada 10 yıl boyunca nefesimizi tutarak oturacağız’ diyor.

Ancak T CrB’nin geçmiş davranışları tekrarlanırsa, Corona Borealis’i doğru zamanda görebilmek için karanlık bir yer bulanlar, bu kozmik gösteriyi hayata geçirirken ilk görenler olabilir.

Luna, ‘Benim bahsim, bu olayın ilk önce amatörler tarafından tespit edileceği yönünde’ diyor.