Gökbilimciler devasa bir kara deliğin gerçek zamanlı olarak uyandığını görüyor
2019’un sonlarında, daha önce dikkat çekmeyen SDSS1335+0728 adlı galaksi, aniden her zamankinden daha parlak hale geldi. Bunun nedenini anlamak için astronomlar, Avrupa Güney Gözlemevi’nin (ESO) Çok Büyük Teleskopu (VLT) da dahil olmak üzere, uzay ve yer tabanlı birçok gözlemevinden veri kullanarak galaksinin parlaklığının nasıl değiştiğini izlediler. Bugün yayımlanan bir çalışmada, bu değişikliklerin galaksinin merkezindeki devasa kara deliğin ani uyanışının sonucu olabileceğini belirttiler.
‘Yıllardır sakin ve hareketsiz görünen uzak bir galaksiyi izlediğinizi hayal edin’ diyor ESO’da görevli ve çalışmanın baş yazarı Paula Sánchez Sáez. ‘Birdenbire, çekirdeği dramatik parlaklık değişimleri göstermeye başlıyor, daha önce gördüğümüz hiçbir olaya benzemeyen.’
Bu durum, Aralık 2019’da dramatik şekilde parlamasından sonra artık aktif galaktik çekirdek (AGN) olarak sınıflandırılan SDSS1335+0728 için geçerlidir. Süpernova patlamaları veya bir yıldızın kara deliğe çok yaklaşarak parçalanması gibi bazı olaylar galaksilerin aniden parlamasına neden olabilir. Ancak bu parlaklık değişiklikleri genellikle sadece birkaç düzine veya en fazla birkaç yüz gün sürer. SDSS1335+0728 ise dört yıldan fazla bir süredir parlaklığını artırmaya devam ediyor ve bu galakside tespit edilen değişiklikler, astronomları farklı bir açıklamaya yönlendirecek kadar benzersiz.
Ekip, bu parlaklık değişimlerini anlamak için arşiv verileri ve ESO’nun VLT’sindeki X-shooter aracı gibi çeşitli tesislerden yeni gözlemler kullandı. Aralık 2019 öncesi ve sonrası alınan verileri karşılaştırarak, SDSS1335+0728’in artık ultraviyole, optik ve kızılötesi dalga boylarında çok daha fazla ışık yaydığını buldular. Galaksi ayrıca Şubat 2024’te X-ışınları yaymaya başladı.
‘Bu davranış eşi benzeri görülmemiş bir durum’ diyor aynı zamanda Şili’deki Millennium Astrofizik Enstitüsü’ne (MAS) bağlı olan Sánchez Sáez.
‘Bu olguyu açıklamanın en somut seçeneği, galaksinin çekirdeğinin faaliyet göstermeye başladığını görmemiz’ diyor MAS ve Valparaíso Üniversitesi’nden çalışmanın ortak yazarı Lorena Hernández García. ‘Eğer öyleyse, bu, devasa bir kara deliğin gerçek zamanlı olarak aktivasyonunu ilk kez görmemiz anlamına geliyor’.
Güneşimizin kütlesinin yüz binlerce katı büyüklüğünde olan devasa kara delikler, Samanyolu da dahil olmak üzere çoğu galaksinin merkezinde bulunur.
‘Bu dev canavarlar genellikle uykuda ve doğrudan görünmezler,” diye açıklıyor Şili’deki Diego Portales Üniversitesi’nden çalışmanın ortak yazarı Claudio Ricci. “SDSS1335+0728 örneğinde, devasa kara deliğin uyanışını gözlemleme şansına sahip olduk. Aniden çevresindeki gazı yemeye başladı ve çok parlak hale geldi’.
Hernández García, ‘Bu süreç daha önce hiç gözlemlenmemişti,” diyor. Önceki çalışmalar, yıllar sonra aktif hale gelen hareketsiz galaksiler bildirmişti, ancak bu, kara deliğin uyanış sürecinin ilk kez gerçek zamanlı olarak gözlemlenmesi anlamına geliyor. Aynı zamanda Pekin Üniversitesi’ndeki Kavli Astronomi ve Astrofizik Enstitüsü’ne bağlı olan Ricci, ‘Bu, Samanyolu’nun merkezindeki devasa kara deliğimiz olan Sgr A* için de olası bir durum,” ancak bunun ne kadar olası olduğu belirsiz diyor.
Alternatif açıklamaları dışlamak için takip gözlemlerine ihtiyaç var. Başka bir olasılık, olağanüstü yavaş bir gelgit bozulma olayı veya hatta yeni bir fenomen görüyor olmamızdır. Eğer gerçekten bir gelgit bozulma olayı ise, bu şimdiye kadar gözlemlenen en uzun ve en sönük olay olurdu.
‘Değişimlerin doğası ne olursa olsun, bu galaksi kara deliklerin nasıl büyüdüğü ve evrildiği konusunda değerli bilgiler sağlıyor’ diyor Sánchez Sáez. ‘MUSE gibi VLT üzerindeki araçlar veya gelecekteki Aşırı Büyük Teleskop (ELT) bu parlaklık artışının nedenini anlamada anahtar rol oynayacak’.
Bu araştırma, ‘SDSS1335+0728: The awakening of a ∼ 106M⊙ black hole’ başlıklı ve Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan makalede sunulmuştur.
